Dit artikel heb ik geschreven voor het vakblad Coup & Mode, Editie 25-5, van Danckaerts Modevakscholen.
De ontwikkeling van plantaardig leer
Leer kennen we allemaal goed. Het gebruik van leer gaat honderden duizenden jaren terug, en ook kunstleer bestaat inmiddels al een tijd. Er is van alles te vinden over de duurzaamheid van beide stoffen.
Je kunt duurzaamheid vanuit verschillende kanten bekijken, bijvoorbeeld de belasting voor de planeet, of je het kunt hergebruiken, hoe het zit met dieren welzijn.
Een antwoord of leer en kunstleer duurzaam is, is dan ook niet makkelijk of eenduidig.
Maar de laatste maanden lees ik meer over plant-based leer. Dat is leer gemaakt van plantaardige materialen, zoals ananas en zelfs paddestoelen.
Daar wil ik meer over weten! Wat voor soort leer is dat? Is het echt een goed alternatief voor leer? En ook een betere keuze op het gebied van duurzaamheid?
Duik mee in deze nieuwe wereld. Voordat we dat doen wil ik wat meer over leer weten. Een klein stukje geschiedenis en bewerking van leer. Zodat we de oorsprong snappen, en dan dieper induiken in die nieuwe soorten leer.
Geschiedenis
Het is heel lastig om de geschiedenis van textiel en andere stoffen te ontrafelen, omdat textiel makkelijk vergaat en er daardoor slechts sporadisch sporen gevonden worden. Het zijn gereedschappen die het verhaal vertellen hoe textiel ontstaan is, hoe mensen het zijn gaan gebruiken en hoe het zich ontwikkeld heeft.
Denk bijvoorbeeld aan een priem waarmee leer doorboord kon worden en pre historische naalden die zijn gevonden. Ook restanten van verzwaringssteentjes die aan weefgetouwen hingen (de weefgetouwen zelf zijn allang vergaan) vertellen iets over wanneer de mensen ongeveer begon met het weven van stoffen.
De eerste bewijsstukken van het gebruik van leer (dierenhuiden) door mensen zijn zo’n 400.000 jaar oud. Dierenhouden werken gebruikt als bescherming tegen de kou, voor onderdak en als gereedschap. Wanneer men de dierenhuiden is gaan bewerken om er leer van te maken is niet precies te zeggen, omdat het materiaal is vergaan.
Het lijkt erop dat men al zo’n 9000 jaar geleden huiden bewerkte om er leer van te maken. De eerste bewijzen hiervoor zijn gevonden in Pakistan. Het bijzondere is dat de bewerking van een dierenhuid tot een bruikbaar materiaal nu nog steeds op vrijwel dezelfde manier gebeurt als toen.
Bewerking van leer
Hoe kom je van een dierenhuid tot een kledingstuk, een tas of schoenen? Van het woord looien heb ik wel eens gehoord, maar wat het precies inhoudt? Dat weet ik eigenlijk niet. Dat heb ik dus onderzocht. Looien zorgt er kort gezegd voor dat de huid zodanig bewerkt wordt dat deze niet kan bederven en verwerkt kan worden tot een bruikbaar materiaal.
Het hele proces om te komen van een huid tot een bruikbaar materiaal is een arbeidsintensief en ingewikkeld proces. Dat verklaard ook waarom leer zo duur is. Vroeger nam dat proces zo’n 18 maanden in beslag. Inmiddels met moderne apparatuur is dat verkort naar 3-4 weken. Het looien is de meest belastende fase voor het milieu, omdat er gebruik gemaakt wordt van chemische middelen. Het chemisch looien is een relatief nieuwe manier, voorheen werd het looien gedaan met plantaardige middelen. Leer wat met plantaardige middelen verwerkt wordt heet plantaardig gelooid leer. Het leer zelf is van dierlijke afkomst, maar het looien gebeurt met plantaardige stoffen (Galluszuur of catechinen) in plaats van chemische stoffen (chroomzouten). Nu er zoveel aandacht is voor duurzaamheid, is plantaardig gelooid leer weer meer in opkomst. Het meeste leer wordt echter nog gelooid met chemische stoffen.
Plantaardig looien is beter voor het milieu, maar neemt meer tijd in beslag en het leer wordt iets minder soepel dan chroom gelooid leer.
Leerlooien
Het proces is voor beide manieren hetzelfde.
De huid bestaat uit meerdere lagen: de opperhuid (nerf), de lederhuid en onderhuids bindweefsel.
1. Als eerste stap wordt de huid schoongemaakt, om deze te ontdoen van onder andere haren, mest en bloed.
2. Daarna wordt de huid ontdaan van resten vlees.
3. Vervolgens worden de huiden in vaten gedaan waar de chroomzouten of de plantaardige looistoffen de eiwitten in de huid onoplosbaar maken. Hierdoor kan de huid niet bederven.
4. Na deze stap wordt, afhankelijk van de dikte van het leer, de huid gesplitst in de toplaag en onderlagen. De toplaag wordt nerf genoemd en is het mooiste leer. De onderlagen heten split.
5. Na het splitten worden de huiden nog een keer gelooid. Deze keer wordt de huid geverfd en gevet.
6. Omdat de huiden vochtig zijn worden ze geklopt en gedroogd. Als de huiden droog zijn heb je een eindproduct.
Eigenschappen van echt leer:
- Sterk materiaal
- Flexibel
- Ademend
- Slijtvast
- Wordt mooier met de jaren, als je het goed onderhoud
Vandaag de dag
Er is vanuit verschillende kanten van duurzaamheid naar leer te kijken. Aan de ene kant is het een duurzaam materiaal want het gaat ontzettend lang mee. Aan de andere kant worden sommige dieren gefokt en gedood om hun huid. Daarnaast worden voor het bewerken van leer veel giftige chemicaliën gebruikt en ook heel veel water. De milieu impact is groot. Door het gebruik van chroom bij het looien wordt drinkwater en landbouwgrond giftig en elke verwerkte huid heeft 30 liter afvalwater. Vanuit het oogpunt van dierenwelzijn is eerder syntetisch leer, kunstleer, te prefereren.
Hoewel er bij kunstleer gebruik wordt gemaakt van synthetische middelen, heeft de productie van kunstleer toch maar 1/3e van de milieu impact die dierlijk leer heeft. Ook vanuit milieu oogpunt heeft kunstleer dan toch misschien de voorkeur.
Kunstleer
Kunstleer is gemaakt van een onderlaag van polyester of katoen met daaroverheen een kunststof coating. Een coating van polyurethaan of polyvinylchloride komt het meeste voor.
Er wordt op de coating nog een patroon aangebracht om de textuur van echt leer na te bootsen.
Kunstleer van polyurethaan wordt vaak gebruikt voor een flexibel kunstleer wat tegenwoordig ook, net als echt leer, ademend is. PVC wordt gebruikt als men juist een steviger kunstleer wil.
Plantaardig leer
Vanwege de groeiende aandacht voor duurzaamheid en dierenwelzijn is men gaan zoeken naar alternatieve materialen die dezelfde esthetische en functionele kwaliteiten hebben als echt leer, maar dan zonder de enorme milieu impact en zonder gebruik van dieren.
Deze zoektocht is vanaf ongeveer 2010 intensiever geworden en de eerste commercieel te gebruiken materialen kwamen rond 2015 op de markt.
Het is dus nog een heel jong materiaal en is nog steeds volop in onderzoek en ontwikkeling.
Plantaardig leer wordt totaal anders gemaakt dan traditioneel leer en het proces hangt ook weer af van welke plantaardige grondstof er gebruikt wordt.
Opbouw plantaardig leer
Het plantaardige leer bestaat uit 3 onderdelen. Een vezelachtige component, een matrix of bindmiddel en als laatste een coating voor kleur, waterafstotendheid en slijtvastheid. De sterkte van het leer hangt af van de gebruikte grondstof en de verwerking daarvan.
De meest gebruikte grondstoffen zijn:
1. Ananasbladeren
2. Cactussap en vezelresten
3. Appelpulp (wat overblijft na het maken van appelsap)
4. Mycelium (het wortelnetwerk van schimmels)
Daarnaast zijn er ook minder gebruikte grondstoffen zoals druiven, kokosnootschil en algen. Ook dicht bij huis zijn er ontwikkelingen. De Nederlandse start-up Biophilica maakt bijvoorbeeld leer van verzameld bladafval uit de natuur.
Hoe worden de verschillende plantaardige leermaterialen gemaakt?
- Ananasbladeren: de bladeren worden gedroogd en daarna met een machine vezelig gemaakt. Vervolgens wordt dit tot een vlies geperst. Dit vlies wordt vervolgens voorzien van een coating van bio-polymeer (dit is een polymeer afkomstig uit natuurlijke, hernieuwbare bronnen en dus niet synthetisch) voor meer sterkte en om het waterafstotend te maken.
- Cactus: het sap en de vezelresten worden gedroogd en fijngemalen. Vervolgens wordt dit gemengd met biologische harsen en polymeren om een dunne flexibele plaat te vormen.
- Appelpulp: de pulp wordt gedroogd en vermengd met polyurethaan om een soepel en sterk mengsel te creëren. Dit mengsel wordt gecoat op textiel (katoen of polyester canvas).
- Mycelium: het vormt een netwerk van chitine en cellulose op een voedingsbodem van landafval. Dit netwerk wordt gedroogd, geperst en wordt daarna bewerkt tot een leerachtig oppervlak.
Ananasleer
Plantaardig leer van ananas wordt Piňatex genoemd en voelt bijna als een stof aan. Er zijn verschillende kwaliteiten, waardoor Piňatex zowel heel stug kan zijn of juist soepel. De nieuwste varianten zijn sterk, soepel en makkelijk te knippen en te naaien. Ananas leer wordt veel gebruikt voor tassen en accessoires. Een nadeel van ananasleer is wel dat het een stuk minder lang meegaat dan echt leer. Net als met echt leer hangt het ervan af hoe goed de gebruiker het leer onderhoud, maar gemiddeld is de levensduur circa 2-4 jaar. Nike heeft een sneakercollectie uitgebracht met ananasleer.
Cactusleer
Plantaardig leer van cactus wordt Desserto genoemd. Het staat ook wel bekend als Nopalleer, omdat het afkomstig is van de Nopalcactus. Cactusleer lijkt erg op echt leer vanwege de gedeelde eigenschappen, het is sterk maar toch soepel en flexibel, het is ademend en ook slijtvast. Door de dichte structuur van het leer is het minder gevoelig voor vuil en vet. De levensduur is met 3-5 jaar wel een stuk korter dan echt lleer.Het wordt gebruikt voor tassen, schoenen en meubels. Een bekend tassenmerk dat cactusleer gebruikt is Kaai.
Appelleer
Plantaardig leer van appelpulp wordt AppleSkin genoemd en staat ook wel bekend onder de naam Frumat, dat is de naam van het Italiaanse bedrijf dat dit leer pals eerste produceerde. Appelleer is net als cactus leer erg sterk en slijtvast. Het wordt met name gebruikt om tassen, schoenen en zelfs meubels van te maken. Appelleer is qua uiterlijk bijna niet te onderscheiden van echt leer. Het nadeel van appelleer is dat het vermengd is met synthetische materialen. Het is dus niet volledig afbreekbaar. Het gebruik van synthetische materialen heeft als voordeel dat de levensduur hierdoor wordt verlengd en dat is weer beter voor de duurzaamheid van het product. De levensduur is gemiddeld 3-6 jaar.
Paddenstoelenleer
Plantaardig leer van Mycelium wordt met name geproduceerd door 2 grote spelers en is bekend onder de merknamen Bolt Threads en MycoWorks. Het staat bekend als paddenstoelen leer en Mycelium leer (dat klinkt toch net wat aantrekkelijker dan paddenstoelen leer). Het groeit binnen enkele weken, je hebt een hele lage co2 uitstoot en het is volledig biologisch afbreekbaar. De uitdaging zit in het produceren van oppervlakten met gelijke dikte en sterkte. Dit leer is zacht en heeft een suède achtig uiterlijk. De levensduur is gemiddeld 3-7 jaar. Bekende merken die dit leer gebruiken zijn Stella McCartney en Hermès. Ook Adidas heeft een sneaker van paddenstoelen leer uitgebracht.
Productie
Het mooie aan ananas- en appelleer is dat het restproducten zijn die eerst werden gezien als afval. Er hoeft dus geen extra landbouw plaats te vinden voor deze stoffen en voor de boeren vormt dit afval nu een bron van inkomsten.
Leer van cactus is geen restproduct maar wordt speciaal gekweekt. Het voordeel is wel dat de volwassen bladeren worden afgesneden, waarna de bladeren weer aangroeien. Elke 6-8 maanden kan er worden geoogst. Wat dat betreft is het net als kurk een duurzaam materiaal. Het heeft bovendien maar heel weinig water nodig.
Leer van Mycelium is eveneens geen restproduct, maar het voordeel is weer dat het ontzettend snel groeit en je er weinig ruimte voor nodig hebt. Je gebruikt bovendien wel een restproduct als voedingsbodem.
De uitdagingen van plantaardig leer en de toekomst
De grootste uitdagingen voor plantaardig leer zitten nu vooral schaalbaarheid, kosten en de eigenschappen (voornamelijk de korte levensduur). Daarnaast ligt er een uitdaging in het gebruik van synthetische middelen. Nog ongeveer 10-30% van plantaardig leer bestaat uit een synthetisch middel. Dit doet natuurlijk af aan de milieuvriendelijkheid van het materiaal.
Maar gezien het feit dat het een heel nieuw onderzoeksgebied is verwacht ik dat nieuwe ontwikkelingen zich snel opvolgen en we over een aantal jaar makkelijker te verkrijgen en betaalbare alternatieven hebben voor (kunst)leer.
